Vlaanderen.be www.vmm.be
Je bent hier: Home / Water / Kwaliteit waterlopen / Chemie / Nutriënten

Nutriënten

Nutriënten zoals nitraat en fosfaat zijn noodzakelijk voor het leven in het water, maar bij te hoge concentraties kunnen ze het ecosysteem ernstig ontwrichten.

Totaal fosfor

Fosfor komt in het water voor als organisch gebonden fosfor en als het door planten opneembare fosfaat. Het organisch fosfor kan door mineralisatie omgezet worden tot fosfaat. Beide componenten samen worden het ‘totaal fosfor’ genoemd.

De gemiddelde concentratie aan totaal fosfor in 2018 bedraagt 0,48 mg P/l. Deze concentratie is de laagste gemiddelde concentratie over de periode 2007-2018. Het hoogste gemiddelde van de laatste 12 jaar werd gemeten in 2014 en bedroeg toen 0,63 mg P/l (Figuur 5).

Het percentage waterlichamen dat aan de type-specifieke norm voldoet is zeer laag en varieert tussen 0,5 en 8,2 %. De laatste twee jaren scoren duidelijk beter met respectievelijk 7,2 % in 2017 en 8,2 % in 2018. Toch blijft de aanwezigheid van fosfor in het overgrote deel van de Vlaamse waterlichamen problematisch.  

Evolutie totaal fosfor in oppervlaktewater Vlaanderen.

Orthofosfaat

Te veel fosfaat draagt bij tot de eutrofiëring of overbemesting van de waterlopen. Fosfaten zijn hoofdzakelijk afkomstig van afvalwaterlozingen en van uitspoeling en erosie van landbouwgronden.

De gemiddelde concentratie van orthofosfaat (o-PO43-) in het oppervlaktewater vertoont geen duidelijke trend in de periode 2007-2018. In 2018 is de gemiddelde concentratie 0,28 mg P/l en is daarmee – net zoals in 2012 – de laagst gemeten gemiddelde concentratie over de periode 2007-2018. (Figuur 6).

Het percentage van de waterlichamen dat in 2018 voldoet aan de type-specifieke norm voor orthofosfaat bedraagt ca. 27%. Dit is een stijging van 4,5% ten opzichte van 2017 en het beste resultaat sinds 2007. Toch blijft orthofosfaat in het merendeel van de Vlaamse waterlichamen problematisch.

Evolutie orthofosfaat in oppervlaktewater Vlaanderen.

Totaal stikstof

Voor zoete oppervlaktewateren wordt de parameter totaal stikstof geanalyseerd. Voor brakke en zoute overgangswateren beoordelen we niet het totaal stikstof, maar de som van de parameters ‘nitraat + nitriet + ammonium’. Dit omdat totaal stikstof moeilijk betrouwbaar te meten is in zoute wateren. Voor deze waterlichamen worden de resultaten voor deze parameter mee verwerkt in de hieronder getoonde resultaten voor totaal stikstof, zowel voor de gemiddelde concentratie als voor het percentage waterlichamen dat voldoet aan de norm.

De gemiddelde concentratie aan totaal stikstof daalt van 7 mg N/l in 2007 naar 4,5 mg N/l in 2018. In 2018 wordt de laagste gemiddelde concentratie gemeten over de periode 2007-2018. Het percentage meetplaatsen dat voldoet, neemt toe van 14% in 2007 tot ca 39% in 2018. Ook dit is het beste resultaat sinds 2007.

Evolutie totaal stikstof in oppervlaktewater Vlaanderen.

Nitraat

Nitraten komen vooral via de landbouwgronden in de waterlopen terecht. De mate van uitspoeling is evenwel niet alleen afhankelijk van de bemestingspraktijken. Ook de weersomstandigheden, vooral de neerslag, beïnvloeden deze uitspoeling in sterke mate, maar door de toepassing van de meerjarenstatistiek worden de effecten van natte en droge jaren gedeeltelijk afgevlakt. Naast (ortho)fosfaat speelt nitraat een belangrijke rol in de eutrofiëring van oppervlaktewater.

De gemiddelde nitraatconcentratie in de Vlaamse waterlichamen is ca. 20% lager dan 2007, maar vertoont geen duidelijke trend meer over de laatste 6 jaar. In 2018 bedraagt de gemiddelde concentratie ca.3,4 mg N/l. Deze ligt in lijn met de gemiddelden van de periode 2013-2017. In 2016 was de gemiddelde concentratie met 3,7 mg N/l iets hoger. 

Het percentage waterlichamen dat in 2018 voldoet aan de norm bedraagt 64,6%. In 2017 voldeden 64,1% van de waterlichamen aan de norm. Beide jaren zijn op vlak van nitraat dus zeer goed vergelijkbaar.

Evolutie nitraat in oppervlaktewater Vlaanderen.

Eutrofiëring

Eutrofiëring betekent de overmatige aanwezigheid van nutriënten zodat het plantaardig leven zich in een waterloop (bv. waterplanten en voornamelijk microscopische wieren) explosief kan ontwikkelen. Vooral stikstof- en fosforverbindingen spelen een belangrijke rol in dat proces.  In de meeste rivieren is fosfor de meest sturende variabele voor de primaire productie. Dat is de productie van organische verbindingen (bv. zetmeel) op basis van kooldioxide, hoofdzakelijk door het proces van fotosynthese in de planten en algen.

Kwaliteitsvariabelen die rechtstreeks verband houden met eutrofiëring zijn:

  • stikstof vervat in organische verbindingen
  • ammoniakale stikstof
  • nitraatstikstof
  • totaal fosfor 
  • orthofosfaat

Nitriet heeft een vrijwel verwaarloosbaar aandeel in eutrofiëring, maar moet worden beschouwd als een gevaarlijke stof vanwege het toxische effect. Indirect worden door nitriet ook opgeloste zuurstof en zuurtegraad (pH) beïnvloed.

Eutrofiëring kan leiden tot massale ‘wierbloei’ of ontwikkeling van eendenkroos  met een negatief effect op de ecologische waterkwaliteit. De  doorzichtigheid vermindert, waardoor jagende vissen hun prooi niet meer zien. Daarnaast krijgen onder water groeiende planten onvoldoende licht en kan er ’s nachts een zuurstoftekort optreden. Een plotse daling van het zuurstofgehalte kan vissterfte veroorzaken. Overdag kan een wierbloei dan weer tot oververzadiging leiden.

Bij het afsterven van de wierbiomassa zal de (bio)chemische zuurstofvraag van het water sterk stijgen, wat eveneens zuurstofloosheid kan veroorzaken. Door de intense opname van koolstofdioxide als gevolg van het fotosyntheseproces kan het bicarbonaatbuffersysteem in het water uit balans raken, waardoor een gevoelige stijging van de zuurtegraad kan optreden (tot pH >9). Bij een dergelijke hoge pH wordt een belangrijk deel van het vrij onschadelijke ammonium (NH4+) omgezet in het zeer toxische vrije ammoniak (NH3).

vmm.be is een officiële website van de Vlaamse overheid

Elke dag opnieuw werkt de Vlaamse Milieumaatschappij aan het milieu van morgen. Water, lucht en milieurapportering zijn onze kerntaken.