Saneringsplicht voor drinkwatermaatschappijen

Om het afvalwater te zuiveren in collectieve waterzuiveringsinstallaties, moet het afvalwater eerst opgevangen, getransporteerd en verzameld worden. Natuurlijk beginnen de drinkwatermaatschappijen niet van nul. Ze kunnen gebruik maken van de collectoren en de waterzuiveringsinstallaties aangelegd door de NV Aquafin (in opdracht van het Vlaams Gewest) en van de gemeentelijke rioleringsinfrastructuur. De drinkwatermaatschappijen kunnen hiertoe een contract afsluiten met de NV Aquafin en met de gemeenten.

Voor het gebruik van de bovengemeentelijke zuiveringsinfrastructuur sloten alle drinkwatermaatschappijen een contract af met de NV Aquafin zodat deze blijft instaan voor de uitbouw en de exploitatie van de bovengemeentelijke waterzuiveringsinfrastructuur. Waar welke zuiveringsinfrastructuur nodig is, wordt nog steeds door het Vlaams Gewest bepaald en opgedragen aan de NV Aquafin via optimalisatieprogramma's.
De NV Aquafin factureert sindsdien haar kosten aan de drinkwatermaatschappijen die deze kosten op hun beurt doorrekenen aan hun abonnees onder de vorm van een bovengemeentelijke bijdrage.

Op gemeentelijk vlak zijn er verschillende mogelijkheden:

1. Gemeenten kunnen zelf instaan voor de uitbouw en onderhoud van hun rioleringsnetwerk en nemen hierdoor de saneringsplicht over van de drinkwatermaatschappijen.
2. Samenwerking tussen gemeenten en drinkwatermaatschappijen waarbij duidelijk aangegeven wordt wie voor wat verantwoordelijk is.
3. Gemeenten kunnen de uitbouw en/of het onderhoud van hun rioleringsnetwerk overdragen aan een intercommunale die niet dezelfde is als de drinkwatermaatschappij of aan een derde.
   
   

Financiering van de bovengemeentelijke saneringsinfrastructuur

De uitvoering van de door het Vlaams Gewest aan de NV Aquafin opgedragen projecten kost uiteraard veel geld evenals het beheer van de bestaande bovengemeentelijke saneringsinfrastructuur. De factuur wordt sinds 2005 betaald door de drinkwatermaatschappijen en de bedrijven met een saneringscontract met de NV Aquafin. De drinkwatermaatschappijen rekenen hun kosten deels door aan hun abonnees. Tevens ontvangen zij van het Vlaams Gewest (Minafonds), in kader van het algemeen belang, een werkingstoelage.
De inkomsten in het Minafonds worden ondermeer gegenereerd vanuit de heffing op de waterverontreiniging.

De gemeentelijke saneringsovereenkomsten

De decretale omschrijving van de ’gemeentelijke‘ contracten is vaag. Daarom werkte de Economisch Toezichthouder in 2005 mee aan een modelcontract en werden afspraken met de drinkwatermaatschappijen vastgelegd in een Samenwerkingscontract.

De afgelopen jaren inventariseerde de Economisch Toezichthouder systematisch de gemeentelijke saneringscontracten. De meeste contracten zijn qua opbouw gebaseerd op het modelcontract. Desondanks zijn de contracten allesbehalve uniform door het weglaten, toevoegen en wijzigen van onderdelen tijdens de onderhandelingen tussen de gemeentelijke rioolbeheerder of gemeente en de drinkwatermaatschappij.

Kaart 1: 2012 Geografische kaart drinkwatermaatschappijen

Niet alle saneringscontracten beschrijven de een-op-een relatie tussen een individuele gemeente en de drinkwatermaatschappij maar vaak worden afspraken voor verschillende gemeenten gebundeld in één contract. Dit is onder meer het geval wanneer gemeenten toetreden tot een intercommunale.

Het afsluiten van contracten op gemeentelijk vlak verliep traag maar gestaag. Ondertussen hebben alle gemeenten, op Baarle-Hertog na, een overeenkomst afgesloten (zie kaart).
De gemeentelijke rioleringsmarkt is echter nog altijd in beweging en er worden nog steeds nieuwe contracten afgesloten. Tabel 1 geeft de algemene evolutie weer van het aantal saneringscontracten in de periode 2005-2012 en tabel 2 toont de evolutie voor de verschillende rioolbeheerders.

Sinds 2005 werden door verschillende gemeenten die officieel zelf het rioolbeheer doen een concessieovereenkomst met Aquafin afgesloten (via openbare aanbesteding). Zo zijn er vandaag van de 118 contracten waarin de gemeente als rioolbeheerder wordt aangeduid toch 13 gemeenten die via een concessie een deel of het volledige rioolbeheer door Aquafin laten uitvoeren.

Tabel 1: Evolutie van het aantal gemeentelijke saneringscontracten (2005-2012)

Tabel 2: Evolutie van het rioolbeheer (2005-2012)

^(*) Hieronder worden ook de gemeenten met een Concessie-overeenkomst en een HidrIBA-overeenkomst meegerekend.

Algemeen kan uit deze cijfers worden afgeleid dat:

• niet alle gemeenten onmiddellijk een contract opmaakten. Een dergelijk contract is noodzakelijk om de verantwoordelijkheden tussen de gemeente en de drinkwatermaatschappij te duiden, maar is niet wettelijk verplicht;
• eind 2012 alle gemeenten, behalve Baarle-Hertog, een beroep doen op de drinkwatermaatschappijen. 112 gemeenten doen dit alleen voor de financiering;
• tot 2008 ongeveer de helft van de gemeenten zelf instaat voor zijn rioolbeheer. Dit aantal daalt vanaf 2009 doordat steeds meer gemeenten kiezen voor een overeenkomst met een intercommunale of drinkwatermaatschappij;
• steeds meer gemeenten een beroep doen op de in hun gebied actieve drinkwatermaatschappij en intercommunale.