VOS (Vluchtige Organische Stoffen)
Sommige Vluchtige Organische Stoffen (VOS) verwekken kanker of tasten het leefmilieu aan. Andere bedreigen dan weer de ozonlaag. De VOS-groep bestaat uit een bonte mengeling van gasvormige verbindingen met koolstof en waterstof als belangrijkste elementen. Ze komen op wereldschaal vooral voort uit biologische processen. In een industrieel gebied als Vlaanderen is vooral de mens verantwoordelijk voor het grootste deel van de uitstoot.
Koolstof en waterstof
Vluchtige Organische Stoffen of VOS zijn gassen die koolstof en waterstof bevatten. Koolstof is het meest veelzijdige atoom, dat met heel veel atomen verbindingen kan maken, zoals zuurstof, stikstof, zwavel, fluor en chloor. Tegelijk kan het ook zichzelf ordenen in rechte, vertakte of ronde ketens. Dat maakt het aantal combinaties zo goed als onbeperkt.
Geproduceerd door natuur en industrie
Oorspronkelijk kwamen VOS alleen voort uit levende wezens. Vandaar de naam organische stoffen. Vandaag maakt de organische chemie ze ook kunstmatig. Petroleum, aardgas en steenkool zijn hiervoor de belangrijkste grondstoffen.
Veertig procent van de VOS in Vlaanderen ontstaat uit verdamping – en dan rekenen we de methaanverbindingen niet mee. Tankstations en verkeer zijn verantwoordelijk voor 32%. De rest komt voort uit oplosmiddelen, raffinaderijen, chemische productie, verbranding en afvalverwerking.
Gevaarlijk voor mens en milieu
VOS bestaan uit drie groepen, die erg schadelijk kunnen zijn voor mens of milieu.
Alifatische en olefinische verbindingen
Alifatische en olefinische verbindingen zijn meestal onschadelijk, op een paar uitzonderingen na. Zo is methaan (CH4) een eenvoudige, niet-giftige verbinding die het broeikaseffect versterkt. En de ozonvorming in de vrije troposfeer bevordert.
Een ander voorbeeld is etheen dat vroegtijdige rijping en rotting van vruchten veroorzaakt. De Belgische aardbeiencultuur kan ervan meespreken … Het is een kleur- en reukloos gas dat gebruikt wordt bij de productie van polymeren.
Bepaalde onverzadigde koolwaterstoffen, zoals isopreen en terpenen, spelen ten slotte een belangrijke rol bij fotochemische smogvorming.
Opmerkelijk is dat deze stoffen uit de natuur voortkomen, en wel uit planten. Dat maakt ze nochtans niet minder schadelijk...
Gechloreerde koolwaterstoffen
Gechloreerde koolwaterstoffen zijn heel giftig of brengen ernstige schade toe aan het milieu. Een paar voorbeelden:
- Een oplosmiddel zoals trichlooretheen wordt gebruikt door droogwasserijen en tetrachloorkoolstof is kankerverwekkend.
- Vinylchloridemonomeer (VCM) is een kleur- en reukloos gas dat als grondstof dient voor polymeren. Je vindt het vooral in de buurt van polymeerfabrieken.
- Industriële afvalstoffen zoals 1,2-dichloorethaan zijn op zich niet altijd giftig, maar wel moeilijk te verwerken zonder schadelijke bijproducten zoals dioxine.
- De beruchte CFK's (chloorfluorkoolwaterstoffen) en chloroform tasten dan weer de ozonlaag aan. Ze verdampen en berokkenen geen schade... tot ze in de ozonlaag aankomen.
Chloor reageert daar met ozon dat langzamerhand verdwijnt.
CFK's worden gebruikt als drijfgas, expansiegas (schuimplastiek) en koelmiddel in koelinstallaties.
Aromatische verbindingen
Ook aromatische verbindingen zijn uiterst ongezond. Meestal zijn het oplosmiddelen, onder andere gebruikt in verf. Het zijn onverzadigde cyclische verbindingen opgebouwd rond een benzeenkern (6 koolstofatomen die in hun eigen staart bijten, elk voorzien van een waterstofatoom). Benzeen zelf is de eenvoudigste aromatische vorm en is helaas ook kankerverwekkend. De hoofdschuldige voor zijn uitstoot in de lucht is het wegverkeer. Want brandstof bevat er tot vijf procent van. Die komt vrij in de atmosfeer bij verbranding en verdamping. Ook de chemische industrie produceert een kleine hoeveelheid benzeen.
Tolueen en xylenen zijn andere aromatische verbindingen. Ze komen minder voor dan benzeen en zijn ook minder giftig.
