Ozon (O3)
Hoge ozonconcentraties zijn ongezond, in het bijzonder voor ozongevoelige individuen zoals kinderen, bejaarden en mensen die last hebben van hun luchtwegen. Mogelijke klachten zijn kortademigheid, irritatie, benauwdheid en duizeligheid. Ook planten lijden onder een teveel aan ozon. Ze sterven vroegtijdig af brengen minder op. Ozon veroorzaakt ook verwering van kunststoffen en metalen, en draagt bij tot het broeikaseffect.
Oxidatie
Ozon ontstaat wanneer stikstofoxiden (NOx) en Vluchtige Organische Stoffen (VOS) onder bepaalde omstandigheden met elkaar reageren. Die komen vooral door het verkeer en de industrie in de lucht terecht. Toch bestaat er geen rechtstreeks verband tussen hun uitstoot en de ozonvorming.
Het ozonmolecule is een verzameling van drie zuurstofatomen, terwijl een gewoon zuurstofmolecule er maar twee heeft. Ozon bindt zich vlot aan het zuurstofmolecule zodat de mens het gemakkelijk inademt.
Ozon en de mens
Ozon veroorzaakt gezondheidsklachten bij de mens, o.a. ademhalingsklachten. De andere stoffen in de ‘zomersmogcocktail' leiden tot prikkende ogen, hoestbuien en irritatie van de slijmvliezen. Daarom stuurt de Vlaamse overheid tijdens ozonpieken een waarschuwing uit. Drie factoren bepalen de ernst van de klacht: ozonconcentratie, individuele gevoeligheid en geleverde inspanning.
Ozonconcentratie
Hoe meer ozon in de lucht, hoe meer mensen klachten vertonen. Én hoe ernstiger de klachten zijn. Het is onmogelijk om precies te zeggen bij welke concentratie welke klacht opduikt. Naargelang de reactie spreken we van een milde, matige en ernstige respons. Ozon breekt gemakkelijk af wanneer het molecule ergens tegenaan botst. In huis zijn de ozonconcentraties dan ook altijd lager dan buiten.
Individuele gevoeligheid
Personen met aandoeningen van de luchtwegen ervaren sneller moeilijkheden. Ook kinderen zijn gevoeliger aan ozon. Bovendien reageert zo'n tien procent van de bevolking veel heviger op ozon, zonder duidelijke reden. Zij heten dan ook ‘responders'.
Geleverde inspanningen
Levert u een zware inspanning in de buitenlucht? Dan heeft de ozon meer effect op u. Logisch. Door de inspanning versnelt uw ademhaling en stroomt er meer lucht door uw longen - en meer ozon. Gevolg: de kans op problemen neemt toe. Vandaar ook de raad om bij ozonpieken geen zware inspanningen te doen.
Meer ozon, zwaardere klachten
180-240 µg/m³: milde respons
- daling van de longcapaciteit met gemiddeld minder dan 5%, bij ozongevoelige personen minder dan 10%;
- oogirritatie kan onvoorspelbaar opduiken, onafhankelijk van de lichamelijke inspanning;
- klachten van de luchtwegen kunnen onvoorspelbaar opduiken bij ozongevoelige personen.
240-360 µg/m³: matige respons
- daling van de longcapaciteit met gemiddeld 5 tot 15%, bij ozongevoelige personen 10 tot 30%;
- irritatie van de ogen, neus en keel – onafhankelijk van lichamelijke inspanning;
- hoesten, pijn in de borst en kortademigheid bij ozongevoelige personen;
- symptomen van personen met CARA (Chronische Aspecifieke Respiratorische Aandoeningen zoals astma en COPD) nemen in ernst en frequentie toe.
Meer dan 360 µg/m³: ernstige respons
- daling van de longcapaciteit met gemiddeld meer dan 15%, bij ozongevoelige personen meer dan 30%;
- ernstige symptomen in de luchtwegen zoals aanhoudende hoest, pijn op de borst en kortademigheid;
- mogelijk een gevoel van onbehagen, benauwdheid, hoofdpijn, misselijkheid en duizeligheid bij ozongevoelige personen;
- symptomen bij personen met CARA (Chronische Aspecifieke Respiratorische Aandoeningen zoals astma en COPD) nemen sterk in ernst en frequentie toe.
Ozon en de gewassen
Verhoogde ozonconcentraties zijn slecht voor planten en gewassen. Die kunnen vroegtijdig afsterven en afrijpen, of te snel hun bladeren verliezen. Gewassen groeien hierdoor trager en brengen minder op.
Gevaar bij grote vochtigheid
Vóór ozon de plant kan beschadigen, moet het eerst binnendringen via de huidmondjes op de bladeren. Maar bij droogte sluit de plant die mondjes, om geen water te verliezen. Gevolg: de ozon geraakt niet binnen. In heel warme en droge periodes brengt ozon zo relatief weinig schade toe aan planten. Zit er veel water rond de wortels en stijgt de luchtvochtigheid? Dan gaan de huidmondjes wél open en glipt het ozongas mee binnen. Dat maakt serreplanten extra gevoelig voor ozonaantasting.
Minder groei en opbrengst
Ozon tast de celmembranen aan. Ze lekken en sterven af. Het gas kan ook ‘oxidatieve stress' veroorzaken in de plantencellen, die heel wat normale processen verstoort. Soms manifesteert de ozonaanval zich acuut door spikkels op het blad. Dan weer blijft ze onzichtbaar en worden er cellen aangetast zonder dat die afsterven. In dat geval moet de plant zichzelf helen. Dat kost heel wat energie, die hij haalt uit de reserveorganen. Het gevolg: tragere groei en lagere opbrengst.
Vroegtijdig afsterven
Krijgt de plant last van oxidatieve stress? Dan produceert hij antioxidanten die het teveel aan zuurstof te lijf gaan: vitamine C voor de buitenkant en vitamine E voor de binnenkant van de cellen. Hij start ook de productie van etheen, een plantenhormoon. Dat verstoort de normale celprocessen, waardoor gewassen te vroeg kunnen afsterven of afrijpen, of te snel hun bladeren verliezen.
Naast het effect op mensen, dieren en planten doet ozon ook nog eens kunststoffen verweren. Het heeft in de troposfeer bovendien invloed op het broeikaseffect.
